Badanie nasienia: dlaczego powinni je wykonać mężczyźni stosujący hormony

Zahamowanie produkcji plemników to jeden z najpewniejszych, a jednocześnie najczęściej ignorowanych skutków stosowania testosteronu i innych hormonów anaboliczno-androgennych. Objawy nie są widoczne, dopóki mężczyzna nie zacznie starać się o dziecko. Badanie nasienia jest najprostszym sposobem, by sprawdzić, co dzieje się z płodnością. Redakcja wyjaśnia, dlaczego warto je wykonać i jak interpretować wynik.

Dlaczego hormony hamują produkcję plemników

Produkcja plemników jest sterowana przez osi podwzgórze–przysadka–jądra. Podwzgórze wydziela gonadoliberynę, przysadka w odpowiedzi uwalnia hormon luteinizujący (LH) i folikulotropowy (FSH), a te działają na jądra: LH stymuluje produkcję testosteronu, a FSH wspiera dojrzewanie plemników.

Kluczowe jest to, że spermatogeneza wymaga bardzo wysokiego stężenia testosteronu wewnątrz jąder – znacznie wyższego niż we krwi. Zapewniają je komórki Leydiga działające pod wpływem LH.

Gdy testosteron podaje się z zewnątrz, mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego wyłącza wydzielanie LH i FSH. Jądra przestają produkować własny testosteron, jego stężenie wewnątrz narządu spada, a produkcja plemników zostaje zahamowana – mimo wysokiego poziomu hormonu we krwi.

Właśnie na tym mechanizmie opierały się badania nad hormonalną antykoncepcją dla mężczyzn. Przegląd Światowej Organizacji Zdrowia wykazał, że cotygodniowe wstrzyknięcia enantanu testosteronu prowadziły u większości mężczyzn do azoospermii, czyli braku plemników w nasieniu. Innymi słowy: wyłączenie płodności nie jest skutkiem ubocznym, lecz przewidywalnym działaniem tych substancji.

Jak wygląda badanie i jak się przygotować

Badanie nasienia (seminogram, spermiogram) ocenia objętość ejakulatu, liczbę i stężenie plemników, ich ruchliwość, budowę oraz obecność komórek zapalnych. W Polsce wykonują je laboratoria andrologiczne i kliniki leczenia niepłodności.

Prawidłowe przygotowanie ma duże znaczenie dla wiarygodności wyniku. Zalecenia obejmują zazwyczaj kilka punktów.

1. Abstynencja seksualna: zwykle od 2 do 7 dni przed badaniem, zgodnie z zaleceniami laboratorium.
2. Brak gorączki: infekcja z wysoką temperaturą w ciągu ostatnich trzech miesięcy może pogorszyć wynik.
3. Unikanie sauny i gorących kąpieli: wysoka temperatura jąder zaburza spermatogenezę.
4. Prawidłowe pobranie: do jałowego pojemnika, najlepiej w laboratorium, z zachowaniem higieny.
5. Szybki transport: jeśli pobranie odbywa się w domu, próbka musi dotrzeć w czasie podanym przez laboratorium, w temperaturze ciała.

Ponieważ parametry nasienia bywają zmienne, przy nieprawidłowym wyniku zwykle zaleca się powtórzenie badania po kilku tygodniach. Cykl produkcji plemników trwa około dwóch–trzech miesięcy, dlatego zmiany widoczne są z opóźnieniem.

Warto poinformować lekarza o wszystkich stosowanych substancjach. Bez tej informacji przyczyna nieprawidłowego wyniku może pozostać niewyjaśniona, a diagnostyka będzie dłuższa i droższa.

Jak czytać wynik

Światowa Organizacja Zdrowia publikuje wartości referencyjne dla parametrów nasienia; w piątym wydaniu podręcznika z 2010 roku dolna granica referencyjna stężenia plemników wynosiła 15 milionów na mililitr, a objętości ejakulatu 1,5 ml. W szóstym wydaniu z 2021 roku wartości uaktualniono.

Wartości te nie są granicą między „płodnym” i „niepłodnym”. Opisują dolne granice rozkładu wyników u mężczyzn, których partnerki zaszły w ciążę w ciągu roku. Wynik poniżej normy obniża prawdopodobieństwo, ale go nie wyklucza.

U mężczyzn stosujących egzogenne androgeny najczęściej obserwuje się ciężką oligozoospermię lub azoospermię. Objętość ejakulatu też może się zmniejszyć.

Interpretację zawsze należy zestawić z badaniami hormonalnymi: LH, FSH, testosteronem, a czasem prolaktyną i estradiolem. Niskie LH i FSH przy wysokim testosteronie we krwi wskazują na zahamowanie osi przez substancję z zewnątrz.

Czy płodność wraca po odstawieniu

U wielu mężczyzn produkcja plemników wraca po zaprzestaniu stosowania androgenów, ale potrzebuje czasu. Analiza danych z badań nad hormonalną antykoncepcją męską (Liu i wsp., 2006) wykazała, że u większości uczestników parametry nasienia wracały do wartości wyjściowych w ciągu około roku od odstawienia.

Powrót nie jest jednak gwarantowany ani równie szybki u wszystkich. Dłuższe stosowanie, wyższe dawki, starszy wiek i współistniejące problemy andrologiczne wydłużają ten proces.

Opisano też przypadki utrzymującego się hipogonadyzmu po odstawieniu steroidów anabolicznych (Rahnema i wsp., 2014). U części mężczyzn oś hormonalna nie wraca samodzielnie do prawidłowej pracy i konieczne jest leczenie specjalistyczne.

Leczenie takich zaburzeń prowadzi androlog lub endokrynolog. Redakcja nie opisuje schematów farmakologicznych – ich dobór wymaga badań i indywidualnej oceny lekarza.

Kiedy wykonać badanie

Najlepiej wykonać badanie nasienia przed rozpoczęciem jakiejkolwiek terapii hormonalnej. Wynik wyjściowy pozwala później ocenić, co się zmieniło.

Mężczyźni, którym lekarz prowadzi terapię zastępczą testosteronem, powinni omówić kwestię płodności przed jej rozpoczęciem. Wytyczne Endocrine Society z 2018 roku wskazują, że terapii nie należy rozpoczynać u mężczyzn planujących dziecko w najbliższym czasie.

Badanie warto też wykonać po kilku miesiącach od odstawienia hormonów, jeśli planowane jest poczęcie, oraz zawsze po roku nieskutecznych starań o dziecko – wtedy diagnostyka dotyczy obojga partnerów.

Niektóre kliniki oferują mrożenie nasienia. Dla mężczyzn, którzy chcą zabezpieczyć płodność przed leczeniem wpływającym na hormony, to opcja warta omówienia z lekarzem.

Wnioski redakcji

Zahamowanie spermatogenezy nie jest rzadkim skutkiem ubocznym androgenów, lecz ich przewidywalnym działaniem. Badania nad antykoncepcją męską wykorzystywały właśnie ten efekt.

Badanie nasienia jest tanim i prostym sposobem oceny tego wpływu. Interpretuje się je razem z LH, FSH i testosteronem, a przy nieprawidłowym wyniku zwykle powtarza.

Płodność u większości mężczyzn wraca po odstawieniu, ale może to zająć wiele miesięcy, a u części osób zaburzenia utrzymują się dłużej.

Redakcja poleca także nasze materiały o badaniach hormonalnych u mężczyzn, o hipogonadyzmie po sterydach oraz o hematokrycie przy terapii testosteronem.

Bibliografia

1. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
2. World Health Organization Task Force on Methods for the Regulation of Male Fertility. Contraceptive efficacy of testosterone-induced azoospermia in normal men. Lancet. 1990;336(8721):955–959.
3. Liu PY, Swerdloff RS, Christenson PD, Handelsman DJ, Wang C. Rate, extent, and modifiers of spermatogenic recovery after hormonal male contraception: an integrated analysis. Lancet. 2006;367(9520):1412–1420.
4. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, Kovac JR, Kim ED. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
5. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
6. Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.