Sylimaryna: mechanizm działania

Sylimaryna to mieszanina związków wyizolowanych z nasion ostropestu plamistego, jednej z najstarszych roślin stosowanych w dolegliwościach wątroby. W Polsce jest składnikiem zarówno leków roślinnych, jak i suplementów diety, chętnie stosowanych także przez osoby trenujące. Redakcja wyjaśnia, jak sylimaryna działa na poziomie komórkowym i co z tego wynika w praktyce.

Czym jest sylimaryna

Ostropest plamisty (Silybum marianum) to roślina z rodziny astrowatych, rosnąca w basenie Morza Śródziemnego i uprawiana także w Polsce. Surowcem leczniczym są jej owoce, potocznie nazywane nasionami. To z nich uzyskuje się ekstrakt standaryzowany na zawartość sylimaryny.

Sylimaryna nie jest pojedynczą substancją, lecz kompleksem flawonolignanów. Najważniejszym i najlepiej zbadanym składnikiem jest sylibina (sylibinina), występująca w dwóch formach: A i B. Pozostałe składniki to m.in. izosylibina, sylichrystyna i sylidianina.

Proporcje tych związków różnią się w zależności od odmiany rośliny i metody ekstrakcji. Z tego powodu różne preparaty mogą mieć odmienną aktywność, nawet jeśli deklarują podobną ilość sylimaryny. To ważna informacja przy porównywaniu wyników badań.

W Europie ostropest ma monografię Komitetu ds. Ziołowych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków (HMPC), która opisuje jego tradycyjne stosowanie w łagodzeniu niestrawności i wspomaganiu czynności wątroby.

• Sylibina: najlepiej zbadany składnik, występujący w formach A i B.
• Izosylibina: izomer o zbliżonej budowie i mniej poznanym działaniu.
• Sylichrystyna i sylidianina: pozostałe flawonolignany kompleksu.
• Frakcja towarzysząca: inne flawonoidy i tłuszcze z nasion, zależne od metody ekstrakcji.

Działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne

Najlepiej opisanym mechanizmem działania sylimaryny jest działanie antyoksydacyjne. Związek ten wychwytuje wolne rodniki i hamuje peroksydację lipidów, czyli łańcuchowy proces niszczenia tłuszczów budujących błony komórkowe.

Sylimaryna wpływa także na wewnątrzkomórkowe systemy obronne. W badaniach doświadczalnych zwiększała stężenie glutationu w hepatocytach – najważniejszego antyoksydantu wątroby, niezbędnego m.in. do unieszkodliwiania toksycznych metabolitów leków.

Drugim kierunkiem jest działanie przeciwzapalne. Sylimaryna hamuje aktywację czynnika transkrypcyjnego NF-κB, który uruchamia produkcję cytokin prozapalnych. W ten sposób może ograniczać przewlekły stan zapalny w tkance wątrobowej.

W modelach zwierzęcych opisano również działanie antyfibrotyczne, polegające na hamowaniu aktywacji komórek gwiaździstych wątroby, które odpowiadają za odkładanie kolagenu i rozwój włóknienia. Te obserwacje nie zostały jednak jednoznacznie potwierdzone w badaniach klinicznych.

Stabilizacja błon i ochrona przed toksynami

Sylimaryna może wbudowywać się w błony komórkowe hepatocytów i zmieniać ich właściwości. Według badań doświadczalnych utrudnia to wnikanie niektórych toksyn do wnętrza komórki.

Najbardziej znanym przykładem są toksyny muchomora sromotnikowego – amanityny. Sylibina hamuje transportery błonowe, za pomocą których te trucizny wnikają do komórek wątroby. Z tego powodu dożylna postać sylibininy jest w niektórych krajach europejskich stosowana jako element leczenia zatruć grzybami, zawsze w szpitalu i razem z innymi metodami.

To zastosowanie ma charakter wyłącznie szpitalny i nie przekłada się na skuteczność doustnych suplementów. Zatrucie grzybami to stan bezpośredniego zagrożenia życia, wymagający natychmiastowej pomocy medycznej.

W badaniach in vitro opisano również ochronne działanie sylimaryny wobec innych hepatotoksyn, np. tetrachlorku węgla czy paracetamolu w wysokich stężeniach. Wyniki te pochodzą jednak z badań na komórkach i zwierzętach.

Pobudzanie regeneracji komórek wątroby

Kolejny mechanizm dotyczy syntezy białek. Sylibina może stymulować aktywność polimerazy RNA I w jądrze komórkowym hepatocytów, co zwiększa produkcję rybosomów i tym samym syntezę białek.

Przydatnym punktem odniesienia jest tu tirzepatid rendelés.

Teoretycznie ułatwia to odbudowę uszkodzonej tkanki wątrobowej. Co istotne, efekt ten opisywano w zdrowych komórkach wątroby, a nie w komórkach nowotworowych, choć dane te również pochodzą głównie z badań przedklinicznych.

Wątroba ma naturalnie dużą zdolność regeneracji. Sylimaryna, nawet jeśli wspiera ten proces, nie zastąpi usunięcia przyczyny uszkodzenia – alkoholu, leków hepatotoksycznych, nadwagi czy infekcji wirusowej.

W kontekście sportu warto o tym pamiętać szczególnie. Sylimaryna nie neutralizuje szkodliwego działania substancji obciążających wątrobę i nie powinna być traktowana jako „osłona” uzasadniająca ich stosowanie.

Wchłanianie i dowody kliniczne

Największym ograniczeniem sylimaryny jest jej słaba biodostępność. Związek słabo rozpuszcza się w wodzie, słabo się wchłania i jest szybko sprzęgany w wątrobie oraz wydalany z żółcią.

Dowody kliniczne są mieszane. Przegląd Cochrane z 2007 roku dotyczący alkoholowej i wirusowej choroby wątroby nie wykazał istotnego wpływu ostropestu na śmiertelność w badaniach dobrej jakości. Badanie SyNCH (Fried i wsp., 2012) u pacjentów z przewlekłym zapaleniem wątroby typu C nie wykazało, by wyższe dawki sylimaryny obniżały aktywność ALT bardziej niż placebo.

Obiecujące są wyniki niektórych badań w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby, ale wymagają potwierdzenia w większych i dłuższych badaniach. Sylimaryna jest ogólnie dobrze tolerowana; czasem powoduje łagodne dolegliwości trawienne lub reakcje alergiczne u osób uczulonych na rośliny astrowate.

Wnioski redakcji

Sylimaryna działa wielokierunkowo: wychwytuje wolne rodniki, zwiększa zasoby glutationu, stabilizuje błony komórkowe, hamuje szlaki zapalne i może pobudzać syntezę białek w hepatocytach.

Większość tych mechanizmów opisano w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach. W badaniach klinicznych efekty są skromniejsze, a wyniki niespójne, co wynika m.in. ze słabej biodostępności i różnic między preparatami.

Sylimaryna może być rozsądnym uzupełnieniem opieki nad wątrobą, ale nie zastąpi diagnostyki, leczenia i eliminacji czynników szkodliwych.

Redakcja poleca także nasze materiały o mitach na temat sylimaryny, o próbach wątrobowych ALT i AST oraz o kwasie ursodeoksycholowym.

Bibliografia

1. Abenavoli L, Izzo AA, Milić N, Cicala C, Santini A, Capasso R. Milk thistle (Silybum marianum): a concise overview on its chemistry, pharmacological, and nutraceutical uses in liver diseases. Phytother Res. 2018;32(11):2202–2213.
2. Saller R, Meier R, Brignoli R. The use of silymarin in the treatment of liver diseases. Drugs. 2001;61(14):2035–2063.
3. Rambaldi A, Jacobs BP, Gluud C. Milk thistle for alcoholic and/or hepatitis B or C virus liver diseases. Cochrane Database Syst Rev. 2007;(4):CD003620.
4. Fried MW, Navarro VJ, Afdhal N, et al. Effect of silymarin (milk thistle) vs placebo on ALT levels in patients with chronic hepatitis C not responsive to interferon therapy: a randomized controlled trial. JAMA. 2012;308(3):274–282.
5. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Silybum marianum (L.) Gaertn., fructus. London: EMA; 2018.