Metabolity octanu metenolonu: jak organizm rozkłada ten lek
Octan metenolonu, znany pod handlową nazwą primobolan, to doustny steryd anaboliczno-androgenny o długiej historii. W analityce antydopingowej jest ciekawym przypadkiem, ponieważ jego metabolity można wykryć w moczu jeszcze długo po zakończeniu stosowania. Redakcja wyjaśnia, co dzieje się z tą cząsteczką w organizmie – bez podawania dawek i schematów.
Budowa cząsteczki
Metenolon jest pochodną dihydrotestosteronu, czyli należy do rodziny steroidów powstałych nie z testosteronu, lecz z jego silniejszego metabolitu. Ta przynależność determinuje jego właściwości.
Cząsteczka ma dwie charakterystyczne modyfikacje: grupę metylową w pozycji 1 oraz podwójne wiązanie między atomami węgla 1 i 2. Dzięki nim lek jest aktywny po podaniu doustnym bez konieczności alkilowania w pozycji 17-alfa.
To odróżnia go od wielu doustnych steroidów, takich jak metanabol czy oksymetolon, które są 17-alfa-alkilowane. Ta grupa związków jest znana z wyraźnej hepatotoksyczności związanej właśnie z tym podstawieniem.
Występują dwie główne postacie: octan metenolonu, przeznaczony do podawania doustnego, oraz enantan metenolonu w postaci iniekcyjnej. Octan jest estrem o krótkim łańcuchu, który szybko ulega hydrolizie.
Co dzieje się po podaniu doustnym
Pierwszym etapem jest hydroliza estru. Esterazy obecne w przewodzie pokarmowym i krwi odcinają grupę acetylową, uwalniając wolny metenolon. Sam ester nie jest substancją aktywną – jest tylko formą transportową.
Następnie lek trafia z krwią wrotną do wątroby, gdzie zachodzi efekt pierwszego przejścia. To kluczowy moment: znaczna część substancji jest metabolizowana jeszcze przed dotarciem do krążenia ogólnego, co obniża jej biodostępność.
Ponieważ metenolon nie jest alkilowany w pozycji 17-alfa, wątroba rozkłada go sprawniej niż klasyczne doustne steroidy. Z tego powodu uważa się go za mniej obciążający dla wątroby, co jednak nie znaczy, że jest nieszkodliwy.
W wątrobie zachodzą reakcje fazy pierwszej – redukcje i hydroksylacje – a następnie fazy drugiej, czyli sprzęganie z kwasem glukuronowym lub siarczanem. Sprzężone metabolity są dobrze rozpuszczalne w wodzie i wydalane głównie z moczem.
Główne metabolity
Metabolizm metenolonu był przedmiotem badań analitycznych, ponieważ wykrywanie tego sterydu ma znaczenie w kontroli antydopingowej. Schänzer i Donike opisali szlaki metaboliczne wielu steroidów anabolicznych, w tym metenolonu, w pracach z lat 90.
Opisywane kierunki przemian obejmują redukcję grupy ketonowej w pozycji 3, utlenienie grupy hydroksylowej w pozycji 17 oraz hydroksylacje w różnych pozycjach pierścienia steroidowego. Powstaje w ten sposób cała grupa metabolitów o różnej trwałości.
| Etap | Rodzaj przemiany | Znaczenie |
|---|---|---|
| Hydroliza estru | Odcięcie grupy acetylowej | Uwolnienie aktywnego metenolonu |
| Faza I | Redukcje, utlenienia, hydroksylacje | Powstanie licznych metabolitów |
| Faza II | Sprzęganie z glukuronidem lub siarczanem | Zwiększenie rozpuszczalności |
| Wydalanie | Głównie z moczem | Podstawa badań antydopingowych |
Dla analityki szczególnie przydatne są metabolity długo obecne w moczu, nawet jeśli występują w niewielkich ilościach. Nowoczesne techniki, zwłaszcza chromatografia gazowa lub cieczowa sprzężona ze spektrometrią masową, pozwalają wykrywać je w bardzo niskich stężeniach.
Warto podkreślić, że szybkość metabolizmu różni się między ludźmi. Wpływają na nią polimorfizmy enzymów, czynność wątroby i nerek, wiek, masa ciała oraz inne przyjmowane substancje.
Okno wykrywalności
Metenolon należy do steroidów o relatywnie długim oknie wykrywalności. W literaturze antydopingowej wskazywano, że jego metabolity mogą być wykrywane w moczu wiele tygodni, a w niektórych doniesieniach – miesiące po zakończeniu stosowania.
Zakres ten zależy od zastosowanej metody analitycznej, czułości laboratorium, postaci leku i indywidualnego metabolizmu. Dlatego nie można mówić o jednej, uniwersalnej liczbie dni.
Dla sportowca objętego kontrolą ma to jednoznaczne znaczenie praktyczne: metenolon jest substancją zakazaną w kategorii S1 listy WADA, zarówno w zawodach, jak i poza nimi. Obowiązuje zasada odpowiedzialności zawodnika za zawartość własnego organizmu.
Redakcja nie opisuje sposobów unikania wykrycia ani manipulowania wynikami badań. Tego typu działania stanowią naruszenie przepisów antydopingowych i są same w sobie karalne w regulaminach sportowych.
Ryzyko zdrowotne i status prawny
Metenolon jest zarejestrowany jako produkt leczniczy tylko w niektórych krajach, a w wielu – w tym w Polsce – nie jest dostępny w legalnym obrocie aptecznym. Historycznie stosowano go m.in. w niedokrwistości i niedożywieniu.
Opinia o „łagodności” primobolanu jest w środowisku sportowym rozpowszechniona, ale myląca. Brak alkilowania w pozycji 17-alfa zmniejsza obciążenie wątroby, nie usuwa jednak pozostałych skutków działania androgenów.
- Układ hormonalny: hamowanie wydzielania LH i FSH, spadek własnej produkcji testosteronu, zahamowanie spermatogenezy.
- Lipidy: obniżenie stężenia cholesterolu HDL i niekorzystne zmiany profilu lipidowego, opisywane dla steroidów anabolicznych w ogóle.
- Układ krążenia: ryzyko wzrostu ciśnienia i zmian w mięśniu sercowym przy długotrwałym stosowaniu.
- Kobiety: ryzyko wirylizacji, w tym nieodwracalnych zmian głosu.
- Jakość produktu: na nielegalnym rynku częste są fałszywki o nieznanym składzie i stężeniu.
Osoby, które stosowały steroidy anaboliczne, powinny omówić z lekarzem zakres badań kontrolnych: profil lipidowy, próby wątrobowe, morfologię, badania hormonalne, a przy planach rodzicielskich – badanie nasienia.
Wnioski redakcji
Octan metenolonu jest prolekiem: po hydrolizie estru powstaje aktywny metenolon, który w wątrobie przechodzi liczne przemiany fazy I, a następnie sprzęganie i wydalanie z moczem.
Brak podstawienia 17-alfa sprawia, że obciążenie wątroby jest mniejsze niż w przypadku klasycznych doustnych steroidów, ale nie czyni leku bezpiecznym.
Metabolity metenolonu są wykrywalne w moczu długo po zakończeniu stosowania, a sama substancja jest zakazana przez WADA w zawodach i poza nimi.
Redakcja poleca także nasze materiały o hepatotoksyczności doustnych steroidów, o profilu lipidowym u osób trenujących oraz o badaniu nasienia przy stosowaniu hormonów.
Bibliografia
- Schänzer W. Metabolism of anabolic androgenic steroids. Clin Chem. 1996;42(7):1001–1020.
- Schänzer W, Donike M. Metabolism of anabolic steroids in man: synthesis and use of reference substances for identification of anabolic steroid metabolites. Anal Chim Acta. 1993;275(1–2):23–48.
- Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, Nyberg F, Bowers L, Bhasin S. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- Geyer H, Schänzer W, Thevis M. Anabolic agents: recent strategies for their detection and protection from inadvertent doping. Br J Sports Med. 2014;48(10):820–826.
- World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code International Standard: Prohibited List. Montreal: WADA.
