Badania laboratoryjne podczas leczenia dutasterydem
Dutasteryd to lek na receptę stosowany głównie w łagodnym rozroście prostaty. Hamuje przemianę testosteronu w dihydrotestosteron, przez co zmienia wyniki kilku ważnych badań, w tym PSA. Błędna interpretacja wyników może opóźnić rozpoznanie choroby. Redakcja wyjaśnia, jakie badania mają znaczenie przy leczeniu dutasterydem i na co zwracać uwagę.
Czym jest dutasteryd i jak działa
Dutasteryd należy do inhibitorów 5-alfa-reduktazy. Ten enzym przekształca testosteron w dihydrotestosteron (DHT), hormon o silniejszym działaniu androgennym, odpowiedzialny m.in. za wzrost prostaty i mieszków włosowych w łysieniu androgenowym.
W odróżnieniu od finasterydu, który hamuje głównie typ 2 enzymu, dutasteryd blokuje oba typy: 1 i 2. Dzięki temu obniża stężenie DHT we krwi silniej – w badaniu Clarka i współpracowników z 2004 roku spadek wynosił ponad 90%.
Lek jest zarejestrowany w leczeniu objawowego łagodnego rozrostu gruczołu krokowego. W niektórych krajach poza UE stosuje się go także w łysieniu androgenowym. Ma bardzo długi okres półtrwania, liczony w tygodniach, co ma znaczenie dla interpretacji badań i zaleceń po zakończeniu terapii.
Dutasteryd jest lekiem na receptę, a decyzję o jego stosowaniu, dawce i czasie leczenia podejmuje lekarz, najczęściej urolog.
PSA: najważniejsze badanie i najczęstszy błąd
Antygen swoisty dla prostaty (PSA) to podstawowe badanie w diagnostyce raka prostaty. Inhibitory 5-alfa-reduktazy obniżają jednak jego stężenie, ponieważ zmniejszają objętość i aktywność gruczołu.
Zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego po około sześciu miesiącach leczenia dutasterydem PSA spada średnio o mniej więcej połowę. W praktyce klinicznej, by porównać wynik z normami, często podwaja się zmierzone PSA – ale tylko po co najmniej sześciu miesiącach terapii.
Najważniejsze jest śledzenie dynamiki. Każdy potwierdzony wzrost PSA od najniższej wartości osiągniętej podczas leczenia wymaga oceny urologicznej, nawet jeśli wynik mieści się w „normie” laboratoryjnej.
Lekarz powinien wiedzieć o przyjmowaniu dutasterydu przed interpretacją PSA. Pacjent przyjmujący lek na łysienie poza urologią powinien poinformować o tym każdego lekarza zlecającego to badanie.
Badania przed rozpoczęciem leczenia
Przed włączeniem dutasterydu lekarz zwykle ocenia stan prostaty i wyklucza inne przyczyny objawów. Zakres badań zależy od wieku, objawów i wywiadu.
| Badanie | Cel | Uwagi |
|---|---|---|
| PSA całkowite | Wartość wyjściowa, ocena ryzyka raka | Kluczowe do późniejszego porównania |
| Badanie per rectum | Ocena wielkości i struktury prostaty | Wykonuje lekarz |
| Badanie ogólne moczu | Wykluczenie infekcji, krwiomoczu | Rutynowo przy objawach z dróg moczowych |
| Kreatynina, eGFR | Ocena czynności nerek | Przy podejrzeniu zalegania moczu |
| USG układu moczowego | Objętość prostaty, zaleganie moczu | Według wskazań |
Wyjściowy wynik PSA jest szczególnie ważny. Bez niego trudniej ocenić, czy spadek podczas leczenia jest prawidłowy i czy późniejszy wzrost wymaga diagnostyki.
Lekarz oceni też przyjmowane leki, ponieważ dutasteryd jest metabolizowany przez enzym CYP3A4. Silne inhibitory tego enzymu mogą zwiększać jego stężenie we krwi.
Hormony, wątroba i nasienie
Dutasteryd silnie obniża DHT, a stężenie testosteronu zwykle nieznacznie rośnie, ponieważ mniej go jest przekształcane. Rutynowe oznaczanie hormonów nie jest konieczne, ale bywa przydatne przy objawach, takich jak spadek libido czy zaburzenia erekcji.
Lek jest metabolizowany w wątrobie. U osób z chorobami wątroby lekarz zachowuje ostrożność i może zlecić kontrolę prób wątrobowych.
Badanie Amory'ego i współpracowników z 2007 roku wykazało, że inhibitory 5-alfa-reduktazy mogą zmniejszać objętość ejakulatu i liczbę plemników u części mężczyzn. Zmiany te były zwykle odwracalne po odstawieniu leku.
Mężczyźni planujący ojcostwo powinni omówić z lekarzem leczenie i rozważyć badanie nasienia. Dodatkowo kobiety w ciąży lub mogące zajść w ciążę nie powinny dotykać uszkodzonych kapsułek, ponieważ substancja wchłania się przez skórę i może zaburzać rozwój płodu męskiego.
Pozostałe zalecenia bezpieczeństwa
Badanie REDUCE, opublikowane w New England Journal of Medicine w 2010 roku, wykazało, że dutasteryd zmniejszał ogólną liczbę rozpoznań raka prostaty, ale wiązał się z nieco częstszym wykrywaniem nowotworów o wysokim stopniu złośliwości. Dlatego lek nie jest zarejestrowany w profilaktyce raka prostaty.
- Krwiodawstwo: zgodnie z charakterystyką produktu osoby przyjmujące dutasteryd nie powinny oddawać krwi przez co najmniej 6 miesięcy po ostatniej dawce.
- Działania niepożądane: spadek libido, zaburzenia erekcji i wytrysku, tkliwość lub powiększenie piersi.
- Nastrój: w przypadku inhibitorów 5-alfa-reduktazy opisywano zaburzenia nastroju; niepokojące objawy należy zgłosić lekarzowi.
- Sport: inhibitory 5-alfa-reduktazy zostały usunięte z listy substancji zakazanych WADA w 2009 roku; aktualną listę warto jednak zawsze sprawdzić.
Leczenie wymaga regularnych wizyt kontrolnych, podczas których ocenia się objawy, PSA i tolerancję leku. Ich częstotliwość ustala lekarz.
Wnioski redakcji
Dutasteryd silnie obniża DHT i po około pół roku zmniejsza PSA mniej więcej o połowę. Interpretacja PSA bez uwzględnienia tego efektu może opóźnić rozpoznanie raka prostaty.
Przed leczeniem ważne jest wyjściowe PSA, a w trakcie – śledzenie dynamiki wyników. Każdy potwierdzony wzrost wymaga oceny urologa.
Warto pamiętać także o wpływie leku na nasienie, zakazie oddawania krwi po leczeniu i ryzyku dla kobiet w ciąży.
Redakcja poleca również nasze materiały o finasterydzie, o interpretacji PSA oraz o badaniu nasienia u mężczyzn.
Bibliografia
- Andriole GL, Bostwick DG, Brawley OW, et al. Effect of dutasteride on the risk of prostate cancer. N Engl J Med. 2010;362(13):1192–1202.
- Clark RV, Hermann DJ, Cunningham GR, Wilson TH, Morrill BB, Hobbs S. Marked suppression of dihydrotestosterone in men with benign prostatic hyperplasia by dutasteride, a dual 5alpha-reductase inhibitor. J Clin Endocrinol Metab. 2004;89(5):2179–2184.
- Roehrborn CG, Boyle P, Nickel JC, Hoefner K, Andriole G. Efficacy and safety of a dual inhibitor of 5-alpha-reductase types 1 and 2 (dutasteride) in men with benign prostatic hyperplasia. Urology. 2002;60(3):434–441.
- Amory JK, Wang C, Swerdloff RS, et al. The effect of 5alpha-reductase inhibition with dutasteride and finasteride on semen parameters and serum hormones in healthy men. J Clin Endocrinol Metab. 2007;92(5):1659–1665.
- Thompson IM, Goodman PJ, Tangen CM, et al. The influence of finasteride on the development of prostate cancer. N Engl J Med. 2003;349(3):215–224.
